2-3-5-5- تحلیل خوشه ای31
2-3-5-6- روش وایکور31
2-4- بخش سوم: پیشنگاشتهها32
2-4-1- مطالعات انجام شده در ایران32
2-4-2-مطالعات انجام شده در سایر کشورهای جهان37
2-5- بخش چهارم: چارچوب نظری43
فصل سوم:……………………………………………………………………………………………………………………………………….44
روششناسی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………….45
3-1- مقدمه46
3-2- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه46
3-2-1- موقعیت جغرافیایی شهرستان رشت46
3-3- روش تحقیق48
3-4 جامعه و نمونه آماری48
3-4-1 جامعه آماری48
3-4-2 حجم نمونه48
3-4-3- روش نمونهگیری49
3-5 متغیرهای تحقیق49
3-6- تعاریف عملیاتی متغیرهای تحقیق52
3-6-1- ویژگیهای فردی52
3-6-2- ویژگیهای نظام زراعی52
3-6-3- ابعاد اکولوژیکی52
3-6-4- ابعاد اقتصادی52
3-6-5- ابعاد اجتماعی52
3-6-5-1- میزان مشارکت در کلاسهای آموزشی و ترویجی کشاورزی پایدار53
3-6-5-2- شرکت در کارهای گروهی و جمعی53
3-6-5-3- مشارکت اجتماعی53
3-6-5-4- دانش کشاورزی پایدار53
3-6-5-5- میزان رضایت شغلی54
3-6-5-6- خوداتکایی54
3-6-5-7- امنیت اجتماعی54
3-7- روش گردآوری دادهها54
3-7-1- مطالعه اسنادی و کتابخانهای………………………………………………………………………………………………….54
3-7-2- جستجو از طریق منابع الکترونیکی ………………………………………………………………………………………..55
3-7-3- مطالعه میدانی …………………………………………………………………………………………………………………….55
3-8- ابزار پژوهش55

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3-9 روایی و پایایی ابزار اندازهگیری57
3-9-1 اعتبار (روایی) ابزار اندازهگیری57
3-9-2- قابلیت اعتماد (پایائی) ابزار اندازهگیری58
3-10- روش تجزیه و تحلیل دادهها59
3-10-1- آمار توصیفی59
3-10-2- آمار استنباطی59
3-10-2-1- تاپسیس59
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها ……………………………………………………………………………………………………62
4-1- مقدمه63
4-2- یافتههای توصیفی63
4-2-1- ویژگیهای فردی63
4-2-2- ویژگیهای نظام زراعی65
4-2-2- ویژگی ابعاد اکولوژیکی66
4-2-3- ویژگی ابعاد اقتصادی67
4-2-3- ویژگی ابعاد اجتماعی68
4-6- میانگین شاخصها:72
4-3- یافتههای استنباطی73
فصل پنجم …………………………………………………………………………………………………………….. 77
بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها …………………………………………………………………………………………78
5-1- خلاصه79
5-2- یافته‌های تحقیق80
5-2-1- یافتههای توصیفی80
5-2-2- یافتههای استنباطی85
5-2-2-1- نتایج رتبهبندی تاپسیس از شاخصهای اکولوژیکی85
5-2-2-2- نتایج رتبهبندی تاپسیس از شاخصهای اقتصادی86
5-2-2-3- نتایج رتبهبندی تاپسیس از شاخصهای اجتماعی86
5-2-2-4- نتایج رتبهبندی کل تاپسیس از شاخصهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی86
5-2-3- بحث86
5- 2-3-1- بحث در شاخصهای اکولوژیکی86
5-2-3-2- بحث در شاخصهای اقتصادی87
5-2-3-2- بحث در شاخصهای اجتماعی88
5-3- پیشنهادهای پژوهش حاضر89
5-4- پیشنهادهایی برای تحقیقات آتی90
منابع و ماخذ91
پیوستها ………………………………………………………………………………………………………………………………………100
پرسشنامه ………………………………………………………………………………………………………………………………………102

فهرست جداول
جدول 2-1- معیارهای پیشنهادی گای و کیبرت برای شاخصهای توسعه پایدار20
جدول 2-2- خلاصه نتایج تحقیقات و مطالعات مربوط به شاخص های کشاورزی پایدار21
ادامه جدول2-2- خلاصه نتایج تحقیقات و مطالعات مربوط به شاخص های کشاورزی پایدار22
ادامه جدول 2-2- خلاصه نتایج تحقیقات و مطالعات مربوط به شاخص های کشاورزی پایدار23
جدول2-3- شاخصهای پایداری نظام کشت گندم23
ادامه جدول2-3- شاخصهای پایداری نظام کشت گندم24
ادامه جدول2-3- شاخصهای پایداری نظام کشت گندم25
جدول2-4- شاخصهای پایداری کشاورزی26
جدول 3-1- سطح زیرکشت برنج وتعداد بهره بردار شهرستان رشت به تفکیک بخش/ دهستان47
جدول 3-2- تعداد درصد شالیکاران و تعداد نمونه به تفکیک بخشها49
جدول 3-3- متغیرهای مرتبط با موضوع پژوهش50
ادامه جدول 3-3- متغیرهای مرتبط با موضوع پژوهش51
جدول 3-4- متغیرهای مربوط به ویژگیهای فردی و ویژگی نظام زراعی51
جدول 7-1- ارزشهای عددی گویه های پرسشنامه57
جدول 8-1- شیوه امتیازدهی طیف لیکرت57
جدول 9-1- شیوه امتیازدهی طیف لیکرت57
جدول 10-1- شیوه امتیازدهی طیف لیکرت57
جدول 10-1- ضرایب آلفای کرونباخ پرسشنامه سنجش پایداری59
جدول 4-1- توزیع فراوانی ویژگیهای فردی شالیکاران64
ادامه جدول 4-1- توزیع فراوانی ویژگیهای فردی شالیکاران65
جدول 4-2- توزیع فراوانی ویژگیهای نظام زراعی شالیکاران65
ادامه جدول 4-2- توزیع فراوانی ویژگیهای نظام زراعی شالیکاران66
جدول 4-3- توزیع فراوانی مصرف نهاده های کشاورزی66
جدول 4-4- توزیع فراوانی مساحت اراضی به تفکیک تسطیح شده، زهکشی شده، مکانیزه، کشت دوم و مبارزه بیولوژیک67
جدول 4-5- توزیع فراوانی خصوصیات اقتصادی نمونه ها براساس میزان درآمد67
جدول 4-6- توزیع فراوانی خصوصیات اقتصادی نمونه ها براساس میزان هزینه ها67
جدول 4-7- توزیع فراوانی خصوصیات اقتصادی نمونه ها براساس میزان وامهای دریافتی68
جدول 4-8- خصوصیات اقتصادی نمونه ها براساس نیروی کار68
جدول 4-9- توزیع فراوانی خصوصیات اقتصادی نمونه ها برحسب مساحت اراضی بیمه شده68
جدول 4-10- توزیع فراونی خصوصیات اقتصادی نمونه ها برحسب متوسط عملکرد محصول68
جدول 4-11- توزیع فراوانی نمونه بر حسب مشارکت در کلاسهای آموزشی و ترویجی کشاورزی پایدار68
ادامه جدول 4-11- توزیع فراوانی نمونه بر حسب مشارکت در کلاسهای آموزشی و ترویجی کشاورزی پایدار69
جدول 4-12- توزیع فراوانی نمونه بر حسب کارهای گروهی و جمعی69
جدول 4-13- توزیع فراوانی نمونه بر حسب مشارکت اجتماعی69
ادامه جدول 4-13- توزیع فراوانی نمونه بر حسب مشارکت اجتماعی70
جدول 4-14- توزیع فراوانی نمونه بر حسب شاخصهای دانش کشاورزی پایدار70
جدول 4-15- توزیع فراوانی نمونه بر حسب شاخصهای رضایت شغلی71
جدول 4-16- توزیع فراوانی نمونه بر حسب شاخصهای خوداتکایی71
جدول 4-17- توزیع فراوانی نمونه بر حسب شاخصهای امنیت اجتماعی71
جدول 4-18- توزیع فراوانی نمونه بر حسب میانگین شاخصهای ابعاد اکولوژیکی72
جدول 4-19- توزیع فراوانی نمونه بر حسب میانگین شاخصهای ابعاد اقتصادی72
جدول 4-20- توزیع فراوانی نمونه بر حسب میانگین شاخصهای ابعاد اجتماعی73
جدول4-22- رتبه بندی بخشهای شهرستان رشت براساس تکنیک تاپسیس در شاخصهای اقتصادی75
جدول 4-23- رتبه بندی بخشهای شهرستان رشت براساس تکنیک تاپسیس در شاخصهای اجتماعی76
جدول 4-24- رتبه بندی بخشهای شهرستان رشت براساس تکنیک تاپسیس در شاخصهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی76
جدول 4-25- وضعیت بخشهای شهرستان رشت براساس رتبه های مکتسبه76
فهرست شکل‌ها
شکل 2-1- چارچوب نظری تحقیق: سنجش پایداری نظام زراعی شالیکاران بر اساس سه بعد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………………………………….43
شکل3-1- نقشه شهرستان رشت به تفکیک بخشها و دهستانها……………………………………………………………47
چکیده
هدف این تحقیق توصیفی- پیمایشی، سنجش سطوح پایداری نظام شالیکاری شهرستان رشت در ابعاد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی میباشد. برای تحقق این هدف شاخصهای پایداری در ابعاد اکولوژیکی (11 شاخص)، اقتصادی (11 شاخص) و اجتماعی (7 شاخص) پس از مرور منابع مورد استفاده قرار گرفت. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه شالیکاران شهرستان رشت (84772N=)، بودند که حجم نمونه با استفاده از جدول کرجی مورگان تعیین گردید (400n=)، که این تعداد با روش نمونهگیری خوشهای، انتخاب شدند و در نهایت 370 پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. ابزار تحقیق شامل پرسشنامه محقق ساخته بود. روایی محتوایی آن توسط نظرات اصلاحی متخصصین تامین شدو پایایی ابزار پژوهش بر اساس آلفای کرونباخ 78/0 محاسبه گردید. تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزارهای SPSS19 و Excel2013 برای تکنیک تاپسیس در دو سطح آمار توصیفی و استنباطی صورت گرفت. رتبهبندی پایداری کل و به تفکیک سه بُعد اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی با روش تاپسیس محاسبه گردید. نتایج رتبهبندی نشان داد که به ترتیب بخشهای خشکبیجار، خمام، رشت، لشت نشا، کوچصفهان دارای سطح پایداری بهتری بودند و در نهایت بخش سنگر نیز در رتبه آخر قرار گرفت. در بُعد اکولوژیکی بخش خمام در رتبه نخست قرار گرفت و رتبه آخر را بخش سنگر به خود اختصاص داد. در بعد اقتصادی بخش خشکبیجار در رتبه نخست و رتبه آخر را بخش سنگر به خود اختصاص داد و در بُعد اجتماعی بخش خشکبیجار در رتبه نخست و رتبه آخر را بخش سنگر به خود اختصاص داد.
واژههای کلیدی: کشاورزی پایدار، توسعه پایدار، شاخص، ابعاد اکولوژیکی، ابعاد اقتصادی، ابعاد اجتماعی، تاپسیس
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
توسعه پایدار1 و مستمر هر کشوری وابسته به پایداری نظام کشاورزی آن کشور بوده و به معنی ارایه راه حلهایی در مقابل الگوهای فانی کالبدی، اجتماعی و اقتصادی توسعه می باشد که بتواند از بروز مسایلی همچون نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانههای زیستی، آلودگی جهانی، تغییر اقلیم، افزایش بی رویه جمعیت، بی عدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسانها در حال و آینده جلوگیری کند. بنابراین توسعه پایدار تحولی است مواجه با تامین نیازهای امروزی بدون از بین بردن قابلیتهای نسل آینده در تامین نیازهایشان. در واقع یک تحول، زمانی پایدار است که محافظ محیط و مولد فرصتها باشد (بدرقه و همکاران، 1389).
مفاهیم توسعه پایدار و کشاورزی پایدار2 در دو دهه اخیر وارد فرهنگ توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دنیا شده، و به سرعت توجه اندیشمندان و برنامهریزان را به خود جلب نموده است. توسعه به معنای استنتاج و استخراج توانمندیها و امکانات بالقوه میباشد، بدین مفهوم که وضعیتی پیشرفته تر و یا موثرتر حاصل گردد، و وضعیت موجود را ارتقاء و بهبود بخشد. واژه پایداری، استمرار و ثبات را در ذهن تداعی مینماید (خورسندی، 1386). در سالهای گذشته افزایش نگرانیهای جهانی درباره عواقب و اثرات جانبی فعالیتهای سیستم کشاورزی متداول بر محیط و جامعه، منجر به پیشنهاد نظام کشاورزی خاصی تحت عنوان ” کشاورزی پایدار ” شده است. کشاورزی پایدار، نوعی نظام کشاورزی با ملاحظات زیست محیطی و با توجه به منافع اقشار ضعیف جامعه است که هدف آن بهبود کارآیی اقتصادی، کیفیت محیطی و مسئولیتپذیری اجتماعی می باشد (احمدینژاد، 1390).
امروزه توجه به کشاورزی پایدار و چگونگی تحقق آن از مسائل روز کشاورزی میباشد در این راستا هدف کلی این پژوهش سنجش سطوح پایداری نظام زراعی شالیکاران شهرستان رشت است. شهرستان رشت از جمله مناطقی است که دارای شرایط مناسب اقلیمی و جغرافیایی میباشد و شالیکاری به عنوان منبع اصلی تامین درآمد و فرصتهای اشتغال، بستر مناسبی را برای توسعه پایدار کشاورزی فراهم خواهد کرد و همچنین باید تهدیدهای پیشروی توسعه پایدار کشاورزی را مشخص کرد تا نسبت به تدوین برنامههای واقع بینانه برای بهبود پایداری در بخش کشاورزی اقدامات لازم صورت گیرد.
بررسی منابع و تحقیقات نشان میدهد، به منظور سنجش پایداری میبایست به یک اصل مهم و اساسی توجه کرد و آن این است که باید شاخصهای مناسب و پوشش دهنده ابعاد مختلف پایداری کشاورزی را شناسایی نمود، شاخصهایی که روایی و پایایی لازم را در این زمینه داشته باشند (تقدیس و بسحاق، 1391). هم اکنون برای سنجش و ارزیابی میزان پایداری در ابعاد مختلف، روشها و مدلهای گوناگونی وجود دارد و در این پژوهش از روش تاپسیس استفاده شده است که این روش از مدلهای تصمیمگیری کاربردی میباشند.
نتایج پژوهش میتواند تغییرات زیادی را در رهیافتها، سیاستها و راهکارهای بخشهای گوناگون اقتصادی، اجتماعی و سیستم کشاورزی و وزارت جهاد کشاورزی و تحقیق و ترویج کشاورزی و سایر سازمانهای مرتبط با توسعهکشاورزی و توسعهروستایی در راستای دستیابی به توسعه پایدار کشاورزی ایجاد کند و همینطور آگاهی و حساسیت روزافزون کارشناسان و مردم را نسبت به ضرورت ایجاد تغییرات نشان دهد.
1-2- بیان مسئله
در سالهای اخیر، نگرانیهایی در سطح جهان درباره عواقب و اثرات برخی از فعالیتهای کشاورزی بر محیطزیست و جامعه ابراز شده است. این نگرانیها، بسیاری از محققین را برآن داشته تا به فعالیتهای کشاورزی چه در کشورهای صنعتی و چه در کشورهای در حال توسعه نگاهی عمیقتر و دقیقتر داشته باشند و تنگناهای تکنیکی و اجتماعی را بهتر تشخیص دهند و راههایی را برای مقابله با مشکلات ناشی از کشاورزی عرضه کنند. (داودی و مقصودی، 1390).
در شرایطی که هر سال جمعیت کشور و تقاضا برای مواد غذایی رو به افزایش است، حفظ و پایداری منابع طبیعی تولید کننده مواد غذایی امری ضروری و یک وظیفه ملی بوده و پایداری منابع زراعی یک اصل مهم در کشاورزی پایدار متکی بر روشهایی است که در آن سموم و کودهای شیمیایی و به مقدار کم و به طور بهینه استفاده شود(صدیقی و روستا،1381).
امروزه آنچه از پیکار انسان با طبیعت به جا مانده است، انفجار جمعیت، کاهش تنوع زیستی، آلودگی محیط زیست، نبود عدالت اجتماعی و امنیت غذایی است. بنابراین نگرش جدیدی در رابطه با بهرهبرداری از منابع طبیعی جهت تولید موادغذایی و نیز جنبههای زیست محیطی مطرح شده است. تجدید نظر در نظامهای متداول ضروری میباشد. بدین ترتیب، تحق کشاورزی پایدار به عنوان راهی برای مقابله با مشکلات مزبور اجتنابناپذیر است که منابع آب و خاک و ذخایر گیاهی از امور زیربنایی پایداری کشاورزی و توسعه پایدار هستند. اگر خواهان رسیدن به توسعه پایدار هستیم باید بیش از هر چیز به منابع و پایداری آنها توجه کنیم (نسیمی، 1383).
در واقع کشاورزی پایدار در برابر مساله عمدهای که در کشاورزی متعارف وجود دارد، مطرح شده است و آن ناپایداری کشاورزی متعارف میباشد. با توجه به نگرانیهای موجود باید زمینه را جهت حرکت، به سوی نظامهای کشاورزی پایدار فراهم کرد. نظام پایدار در کشاورزی در حقیقت نوعی راهبرد مدیریتی است که بتواند کشاورز را در انتخاب صحیح ارقام و واریتههای مورد کشت، حاصلخیزی خاک، اجرای روشهای مناسب شخم، در توالی قرار دادن مناسب گیاهان برای کاهش هزینههای مربوط به نهادههای مصرفی، به حداقل رساندن اثرات سوء بر محیط زیست، تامین پایداری در تولید و ایجاد سودآوری یاری نماید (کلانتری و همکاران، 1388). کشاورزی پایدار در جواب نگرانیهای محیطی و اثرات کشاورزی سنتی بوجود آمده است (Walter,2006). این موارد باعث شده تا در طی دهههای گذشته آگاهی فزایندهای نسبت به نامناسب بودن کشاورزی متعارف پدید آید و کوششهای فراوانی در زمینههای تحقیقاتی، ترویجی و سیاستگذاری کشاورزی برای دستیابی به یک نظام پایدار در کشاورزی صورت گیرد (کوچکی وهمکاران، 1386).
از آنجا که توسعه پایدار کشاورزی به معنای ایجاد تحولی کیفی و بنیادی در ساختار کشاورزی موکول به شناخت و نهادمندی نظامهای بهرهبرداری بهینه و مناسب میباشد، بدیهی است که شناخت وضعیت پایداری نظام زراعی باعث میشود که از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب نزدیکتر شویم. بررسی و ارزیابی عملکرد نظام زراعی و شناسایی نقاط قوت و ضعف آنها در دستیابی به توسعه کشاورزی پایدار کمک خواهد نمود و بر این اساس میتوان راهکارها و برنامهریزی متناسب و منطقی در قبال دستیابی نظامهای زراعی شالیکاری به کشاورزی پایدار فراهم ساخت. چرا که برای پیریزی مطمئنتر مسئلهی پایدارسازی، ارزیابی و شناخت علمی پایداری نظامهای بهرهبرداری، ابعاد اصلی آن، عوامل مرتبط با آن و ترسیم وضعیت مطلوب و انتخاب مناسبترین راههای ممکن برای حرکت از وضع موجود به وضع مطلوب ضروری است (ایروانی و دربان آستانه،1383).
استان گیلان یکی از مهمترین مناطق برنجخیز کشورمان است که شالیکاری زراعت عمده آن محسوب میشود نتایج این تحقیق میتواند به برنامهریزان و نهادهای اجرایی مربوطه کمک کند که به یکی از سیاستهای بخش کشاورزی که پایداری آن است دست یابند.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
از جمله بخشهایی که در توسعه کشورها و مناطق همواره مدنظر است، بخش کشاورزی است که به دلیل تامین نیازهای غذایی کشور، از اهمیت بالایی برخوردار است. این در حالی است که در سالهای اخیر، مشکلات و معضلات روستاهای کشور باعث مهاجرت بیرویه، فقر گسترده، بیکاری فزاینده، ضایعات بالای محصولات کشاورزی وکاهش درآمد روستاییان در مناطق روستایی شده است (رهنما، 1385). دستیابی به توسعه پایدار نیازمند برنامهریزی و مدیریتی همجهت با پتانسیلهای موجود در منطقه میباشد (پناهیفر و همکاران، 1388). توسعه کشاورزی بدون نگرش پایداری به آن موجب بروز مشکلاتی گردیده است که مصرف بیرویهی مواد شیمیایی و تخریب محیط زیست از عمدهترین آنهاست (پیشرو و همکاران، 1388).
امروزه همه معتقدند که برای کشاورزی متعارف به سبب زیانها و صدماتی که به محیط زیست و منابع پایه وارد میکند باید جایگزین مناسبی یافت که همان کشاورزی پایدار است (علایی و همکاران، 1387). انسان نیازمند دستیابی به نظامهایی است که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، بتواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و استفاده بهینه از منابع موجود شده و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و در ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بسزایی داشته باشد. نظام کشاورزی پایدار در واقع یک نظام سودمند، مستمر و متکی بر حفظ منابع طبیعی میباشد. این شیوه کشاورزی، اقتصادیترین و در عین حال سودمندترین نحوه استفاده از انرژیهای طبیعی و تبدیل آن به محصولات کشاورزی، بدون تخریب کیفیت خاک و کیفیت محیط زیست را توصیه میکند. این روش کشاورزی دیدگاهی فراتر از اقتصاد تولید صرف دارد به طوری که در آن همبستگی بین اقتصاد تولید، ثبات اکولوژیک و کیفیت زیست محیطی به صورت جامع نگریسته میشود (عادلی ساردوئی و همکاران،1390).
کشاورزی پایدار یکی از مهمترین موضوعات بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه محسوب میشود که در سالهای اخیر برنامهریزی و سیاستهای بسیاری از کشورها را به خود اختصاص داده است و توجه بسیاری از محققین را به خود جلب کرده است، سازمانهای مرتبط بین المللی نظیر فائو، سازمان تجارت جهانی و دیگر سازمانهای بین المللی در دهههای اخیر نیز تاکید بالایی بر لزوم فعالیتهای کشاورزی در راستای دستیابی به توسعه پایدار دارند. یک اصل مهم در توسعه پایدار، کشاورزی پایدار است که سلامت و تداوم تولیدات کشاورزی و تا حد زیادی حفظ و ارتقای محیط زیست به آن مربوط میشود اما متاسفانه با همه اهمیتی که کشاورزی به عنوان یک بخش بزرگ اقتصادی درکشور ما دارد و نقشی که رویکرد کشاورزی پایدار میتواند درحل مشکلات کشاورزی کشور و ایجاد پایداری بلندمدت و حل معضلات فعلی داشته باشد، بحثهای توسعهی پایدار وکشاورزی در حد ترجمه تعاریف و مقالات مربوط باقی مانده است (نجفی، 1385).
طبق آمار سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان در سال 1391، شهرستان رشت دارای 623360 هکتار سطح زیر کشت از محصولات زراعی میباشد که گروههای غلات، حبوبات ، سبزی و صیفی، محصولات جالیزی، نباتات صنعتی، نباتات علوفهای و دانههای روغنی را شامل میشود. شالیکاری با تولید انواع برنج سهم بسزایی در تولیدات کشاورزی شهرستان رشت دارد. برنامهریزی برای پایداری کشاورزی در شهرستان رشت نیازمند مطالعه منطقه و استفاده بهینه از کلیه پتانسیلهای موجود در منطقه و رفع عوامل محدود کنندهی توسعه کشاورزی میباشد تا مشکلات موجود تا حد امکان کاهش یابد. برای تدوین برنامههای مختلف و تعیین راهکارهای توسعه با هدف نیل به پایداری، سنجش پایداری و شناخت و ارزیابی منطقه به منظور بهرهگیری از آنها ضرورتی اجتناب ناپذیر است. در صورتی که سطحبندی با رویکرد توسعه پایدار هدف نهایی باشد نیاز به ابزار و روشهایی است تا بتوان به کمک آنها حرکت به سوی پایداری را در مقیاسهای مختلف (جهانی، ملی و محلی) اندازهگیری کرد (بدری و همکاران، 1391). ارزیابی پایداری منعکس کننده اندازهگیری و سنجش و به طور فزاینده به عنوان مهمترین ابزار جهت تغییر شرایط در راستای توسعه پایدار میباشد. ارزیابی پایداری میتواند وسیلهای برای شناسایی و سنجش احتمال و میزان تغییر سیاست و یا اندازهگیری اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی تعریف شود (عنابستانی وهمکاران، 1390). با توجه به اهمیت پایداری در کشاورزی و از آنجایی که تا کنون مطالعات کمی در زمینهی سنجش پایداری نظام زراعی صورت گرفته است، در این پژوهش به سنجش پایداری نظام زراعی در شهرستان رشت با استفاده از تکنیک تاپسیس پرداخته میشود.
1-4- اهداف تحقیق
1 -4 -1- هدف کلی
هدف کلی از این تحقیق سنجش پایداری نظام زراعی شالیکاران در شهرستان رشت می باشد.
1- 4 -2- اهداف اختصاصی
در این تحقیق اهداف اختصاصی زیر مدنظر است:
1- تحلیل سطح پایداری اکولوژیکی در نظام زراعی شالیکاری در شهرستان رشت.
2- تحلیل سطح پایداری اقتصادی در نظام زراعی شالیکاری در شهرستان رشت.
3-تحلیل سطح پایداری اجتماعی در نظام زراعی شالیکاری در شهرستان رشت.
1 – 5- سوالات تحقیق
مطالعه حاضر به دنبال پاسخگویی به سوال زیر است :
1- نظام زراعی شالیکاری شهرستان رشت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی به چه میزان پایدار است؟
2- آیا میزان پایداری در شش بخش شهرستان رشت برابر است؟

سایت منبع

3- وضعیت کشاورزان از نظر میزان بهکارگیری و رعایت اصول کشاورزی پایدار در شهرستان رشت چگونه است؟
1 – 6- محدوده تحقیق
محدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.
1- 6 -2- محدوده زمانی
این پژوهش در بهار و تابستان 1392 انجام گرفته است.
1- 6 -2- محدوده مکانی
تحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان رشت انجام پذیرفته است که نظام زراعی شالیکاری این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1- 6 -3- محدوده موضوعی
این تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به سنجش پایداری نظام زراعی شالیکاری در سه بعد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی در شهرستان رشت است.
1-7- محدودیت تحقیق
از جمله مشکلات این تحقیق عبارت است از:
– یافتههای حاصل از پژوهش قابلیت تعمیم به تمامی جوامع را ندارد و نتایج را برای مناطق دیگرنمیتوان استفاده نمود.
– طولانی شدن جمعآوری پرسشنامهها به علت همزمانی برداشت برنج و پاسخگویی به پرسشنامهها.
– سطح پایین تحصیلات کشاورزان.
1-8- واژگان کلیدی
کشاورزی پایدار، توسعه پایدار، شاخص، ابعاد اکولوژیکی، ابعاد اقتصادی، ابعاد اجتماعی، تاپسیس.
– کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایهی یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را به عنوان پایهی فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد3، 2001).
– توسعه پایدار: توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداری ست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین است.
– شاخص: شاخص بیان آماری پدیدههاست که امکان مقایسه و ارزیابی پدیدهها را در زمانها و مکانهای مختلف فراهم میکند و امکان پیشبینی، سیاستگذاری، تصمیمگیری وبرنامهریزی را در حوزههای مختلف برای سازمانها و افراد فراهم مینماید (کلانتری، 1387).
– ابعاد اکولوژیکی: بعد اکولوژیکی کشاورزی پایدار، ملموسترین و اصلیترین بعد آن محسوب میشود. این بعد مبتنی بر حفظ منابع طبیعی و تأکید کمتر بر نهادههای خطرناک و مواد شیمیایی آلوده کننده محیطزیست میباشد (کرمی و حیاتی، 1377).
– ابعاد اقتصادی: بعد اقتصادی به رشد اقتصادی و سایر پارامترهای اقتصادی مرتبط است و در آن رفاه و فرد جامعه باید از طریق استفاده بهینه و کارایی منابع طبیعی و توزیع عادلانه منافع حداکثر است (جعفریان و عبدالحسینپور، 1385).
– ابعاد اجتماعی: در بعد اجتماعی توسعه پایدار میتوان به آیندهنگری و مسئولیتی که نسبت به نسلهای آینده و تأمین نیازهای آنها وجود دارد، سلامت جامعه و توجه به بهداشت و کیفیت زندگی مردم، عدالت اجتماعی، مشارکت مردمی و تأکید بر حس جمعگرایی و تصمیمگیری شفاف و آموزش مردم اشاره کرد (تشکری، 1377).
– تاپسیس4: روش اولویتبندی با توجه به شباهت با راه حل ایدهآل مثبت، به عنوان یکی از روشهای سنتی تصمیم-گیریهای چندمعیاره شناخته شده است که در سال 1981 توسط هوانگ و یون5 برای حل مسائل تصمیمگیریهای چند معیار توسعه داده شد (حقشناس کاشانی و سعیدی، 1390).

فصل دوم
مرور منابع
2-1- مقدمه
گام اول به منظور شناخت و تبیین درست هر مفهوم ارائه تعریفی روشن از آن است. معمولاً تعاریفی که متخصصان برای یک موضوع و مبحث خاص مطرح میکنند، تا حدود زیادی بیانگر ویژگیهای آن مبحث بوده و میتواند ویژگیهای آن را تا حد قابل قبولی مطرح نماید. به همین منظور به بیان تعاریف و مفاهیمی پرداخته میشود که توسط کارشناسان این فن ارائه شده است. از این رو برای سنجش پایداری و عوامل موثر بر آن در فعالیتهای کشاورزی، کارشناسان این فن شاخصها و معیارهای متعددی را مطرح کردهاند و مورد آزمون قرار دادهاند. توسعه پایدار در کشاورزی یک مفهوم پیچیده است و دیدگاه مشترک در میان دانشمندان در مورد ابعاد آن وجود ندارد و پارامترهای مختلفی برای اندازهگیری پایداری کشارزی پیشنهاد شده است .وجود چنین تعاریف گوناگونی دال بر گستردگی و اهمیت موضوع بوده و این که از زوایای متفاوت میتوان به توسعه پایدار کشاورزی نگریست.
در تحقیق حاضر سعی شده است با توجه به طرح مسئله و اهداف تحقیق، مفاهیم مرتبط با موضوع تحقیق در چهار بخش مورد بررسی قرار گیرد. ابتدا در بخش اول با استفاده از منابع و متون معتبر مفاهیم توسعه، پایداری، توسعه پایدار، کشاورزی پایدار و نیز معرفی شالی و شالیکاری بیان گردید. در بخش دوم به تعریف و ویژگی شاخصهای کشاورزی پایدار و سنجش پایداری از سوی صاحبنظران و متخصصان مورد بررسی قرار گرفت. سپس در بخش سوم به بررسی مطالعات انجام شده در ایران و سایر کشورهای جهان اختصاص دارد و در بخش چهارم نیز چارچوب نظری تحقیق تدوین گردید.
2-2- بخش اول: توسعه پایدار کشاورزی
2-2-1- توسعه
توسعه، پدیده و اصطلاح جدیدی نیست و در کتب اقتصادی دانشمندان قرن نوزدهم، اصطلاح ” توسعه اقتصادی” نیز بکار گرفته شده است. اما توسعه به معنی کوشش آگاهانه، نهادی و برنامهریزی شده برای نیل به پیشرفت اجتماعی را میتوان پدیدهای نوظهور در قرن بیستم دانست که از سال 1917 از کشور اتحاد جماهیر شوروی سابق آغاز گردید. در کشورهای غربی نیز توسعه به معنای بهرهبرداری از منابع طبیعی کشورهای مستعمره و گشودن بازارها برای منافع کشورهای مادر بود، بنابراین افزایش سطح زندگی توده مردم کشورهای مستعمره در الویت قرار نداشت. بدین ترتیب، توسعه به مفهومی که در 70 سال گذشته رایج بود، محصول تاریخ تحولات اجتماعی و اقتصادی اروپا در دو قرن گذشته است و از این رو دیدگاه غالب از توسعه، برالگوی صنعتی شدن اروپای غربی و آمریکا مبتنی بوده است. اما از اوایل دهه 1970 میلادی، تجربههای حاصل از توسعه پاسخگوی نیازهای کامل انسان و جوامع انسانی نیست. از این رو در تعاریف و رویکردهای علمی و دانشگاهی در مفهوم توسعه تجدید نظر شد و توسعه به عنوان یک پدیدهای با ابعاد ارزشی، فرهنگی که دارای بار متعالی، اجتماعی و فرهنگی همه جانبه است یاد گردید. همچنین در جهت جلوگیری از تخریب منابع طبیعی که ناشی از راهبرد صنعتی شدن شتابان در شهرهای بزرگ، اصطلاح توسعه پایدار مطرح گردید (پیشرو و عزیزی، 1388).
اصطلاح توسعه به معانى مختلفى از سوى جامعه شناسان، اقتصاددانان، برنامه ریزان توسعه وغیره تفسیر شده است. برای بعضی از آنها توسعه به معنای نوسازی، برای برخی دیگر تحولات اجتماعی و برای عدهای دیگر توسعه، به مفاهیمی چون تقویت، خوداتکایی، متعالی شدن، پیشرفت، خودآگاهی و تا حدودی به مفهوم استقلال اشاره دارد (راثی تهرانی،1388). توسعه یعنی موفقیت اقتصادی، برخورداری از دانش فنی، برقراری تعادل مکانی -فضایی درسطوح محلی، منطقهای و ملی، تعادل فرهنگی افراد و گروهها، رفاه اجتماعی، تکاپو در جهت مدرن سازی مستمر جامعه و بهبود روابط اقتصادی -اجتماعی. در واقع، توسعه، در بهبود کیفیت زندگی انسانها یعنی توسعه انسانی تجلی مییابد. توسعه انسانی را میبایست فراگرد گسترش گزینشهای مردم دانست (مطیعی لنگرودی و شمسایی، 1388).
راجرز توسعه را این چنین تعریف مى کند: فرآیندى است مشارکتى در جهت تغییرات اجتماعى، در جامعهاى که هدف آن رسیدن به پیشرفت اجتماعى و ملى براى اکثریت مردم است تا مردم بتوانند کنترل بیشترى روى محیط زندگى خود داشته باشند(راثی تهرانی، 1388).
با توجه به برداشتهای مختلف از مفهوم توسعه اولاً توسعه عبارت است از رشد کمی و کیفی در تاروپود اجتماع که در این صورت توسعه را بایستی بهتر شدن روابط تولیدی و افزایش کمی اقتصادی در امر تولید، توزیع و مصرف جامعه و نیز بالا رفتن شرایط کیفی از نظر اجتماعی مانند سطح سواد و آموزش، رفاه عمومی، بهداشت و درمان و آسانترشدن و روابط اجتماعی دانست و نمیتوان تنها در محدوده اقتصادی و به کمک دانش اقتصاد بشر را درک و توجیه کرد. ثانیاً مراد از توسعه، توسعه بدون تخریب و یا حداقل تخریب در برابر حداکثر سود جامعه است به طوری که امروزه توسعه با توجه با شرایط محیطی ارزیابی میشود و در این توسعه محیط زیست انسان در یک نقش اصلی و محدودی قرار میگیرد. بنابراین توسعه نتیجه برنامهریزی در یک مقطع زمانی و در مکانی معین در ابعاد مختلف است که در صورت شناخت و تبیین درست پدیدهی مورد نظر و برنامهریزی بهینه تحقق امر توسعه بر مفهوم واقعی آن (ابعاد کمی، کیفی)، امکانپذیر خواهد بود (مطیعی لنگرودی، 1382).
2-2-2- مفاهیم توسعه پایدار :
مفهوم توسعه پایدار گسترده و تا حدودی مبهم است و بسته به شرایط زمان و مکان و جوامع مختلف فرق میکند (بدری و افتخاری، 1382). این تفاوت به حدی است که گفته میشود ماهیت توسعه پایدار صددرصد نسبی و وابسته به زمان است، همانطور که اصطلاح توسعه نیز خود به طور ضمنی بر این موضوع دلالت دارد. افزون بر نسبیت مذکور مفهوم پیچیده توسعه پایدار دارای تفاسیر بسیاری است. از نظر مفهومی توسعه پایدار به حفظ روند توسعه در طول زمان اشاره میکند و به این مفهوم است که نظام اقتصادی و اجتماعی با نظام اکولوژیکی پیوند داشته باشد، یعنی ارتباط یا کنش متقابل انسان با محیط مد نظر است، یعنی پیوند این دو مقوله در توسعه پایدار اصل است. یعنی توجه به انسان و نگاه به زمین زیر پای انسان که اغلب نیازهای خود را از آن تامین میکند به عبارت دیگر پیوند این دو نظام اقتصاد اجتماعی و اکولوژیکی یا ادراک محیطی و درک متقابل انسان و محیط مدنظر است (آقایاری ،1382).
توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداریست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین (خورسندی، 1386).
کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه نیز توسعه پایدار را چنین تعریف میکند: جریان تغییری در استفاده از منابع، هدایت سرمایهگذاریها، سمتگیری توسعهی فناوری و به طور کلی، تغییر نهادی است که با نیازهای حال و آینده سازگار باشد (کریم و هاشمی ، 1388).
همچنین، به تعبیر سازمان بهرهوری آسیا، توسعه پایدار راهبردی است برای ارتقاء بهرهوری و عملکرد زیست محیطی در راستای توسعه همهجانبه اجتماعی و اقتصادی، و هدف آن ارتقاء مستمر کیفیت زندگی انسان است (Apo ،2005)
علم توسعه پایدار به عنوان یک تلاش برای رسیدن به درک همزیستی بین فعالیتهای انسانی و محیط زیست مورد نیاز است. در حالی که رشد اقتصادی متعارف باید با سیاستهای عملکرد پیش برود تا توسعه پایدار ایجاد شود که هنوز در مقیاس وسیع رخ نداده است. از شواهد پیداست که در اکوسیستمها تحت تاثیر فعالیتهای انسانی تنزل وجود دارد. چشم انداز اکوسیستم سالم وسیلهای برای رسیدن به پایداری است (راپرت، 2007).
شاید مهمترین ابزار برای دستیابی به توسعه پایدار داشتن دیدگاهی سیستمیک باشد. چرا که مفهوم پایداری نیز مانند مفهوم توسعه، زمانی قابل تعریف و دستیابی است که به طور تمام گرایانه به آن توجه شود. بنابراین توسعه یک بخش اگرچه شرط لازمی برای دستیابی به توسعه کلان و پایدار است ولی شرط کافی نمیتواند باشد بنابراین همهی بخشهای موجود در یک نظام اجتماعی میبایست به طور همزمان بخصوص هماهنگ، در راستای هدف نهایی گام بردارند (جوانان، 1385). از آنجا که نظامهای بهرهبرداری، سیستمی مرکب از عناصر به هم پیوستهای است که در ارتباط متقابل با محیط طبیعی، اجتماعی و فرهنگی خود و تاثیرپذیر از خصوصیات، تواناییها و مهارتهای بهرهبرداران میباشد، میبایست به کلیه عوامل مرتبط و موثر بر آن به طور همزمان توجه نمود (کلانتری و همکاران، 1388). تحقق توسعه پایدار در ارتباط با یکپارچگی است، یعنی توسعه به شیوهای که بتواند بخشهای وسیعی از یک جامعه را بهرهمند سازد به گفتهای دیگر، هرتصمیمی که گرفته میشود، لازم است که آثار آن بر روی جامعه، محیط و اقتصاد در نظر گرفته شود و همچنین، باید در نظر آوریم که برنامهها و کارهای اجرایی صورت گرفته در یک نقطه، علاوه بر آثار محلی، آثار جهانی داشته و نتیجهی آن بر روی سایر مناطق دیده خواهد شد و تاثیر برنامهها و کارهای صورت گرفته در زمان حال گریبانگیر مشکلهای آتی خواهد شد (فرهودی و همکاران، 1390). استراتژی توسعه پایدار از مهمترین و کارآمدترین مباحث برای دستیابی به رفاه و پیشرفت زندگی بشر با توجه به حفظ و ماندگاری منابع برای نسلهای آینده است (احمدی عطار، 1389).
2-2-3- تحول در نگرش و توجه به توسعه پایدار :


دیدگاهتان را بنویسید